|
|
Spis treści
 1385 - 1468
1475
1508 - 1510, Blasius Lehmann
1522, Hans Hauck
1523 - 1524, Blasius Lehmann
1547, Antoniusz (Lehmann) z Budziszyna
1582 - 1585, Juliusz Anthoni (Friese)
1616, Merten Friese & Ägidus Schubbe
1652 - 1683, Rodzina organmistrzów Nitrowskich
1712 - 1735, Andrzej Hildebrandt
1758 - 1760, Fryderyk Rudolf Dalitz
1777 - 1778, Fryderyk Rudolf Rudolf Dalitz
1869, Carl Schuricht
1891, Max & August Terletzki
1895, Otto Heinrichsdorf
1931, Josef Goebel
1935 - 1938, Emanuel Kemper
1945 - 1961
1979, 1982 - 1985, Bracia Hillebrand
|
Najstarsze źródła wskazujące na istnienie organów, są
datowane na rok 1385 i zawierają informacje o pewnym „Magister organista“,
który był tam zatrudniony. Pierwszym z nazwiska znanym organistą był
mistrz Paul Schuldte, który pracował w Katedrze w latach 1459 do 1468.
 Spis treści
|
|
W roku 1475 kościół Mariacki posiadał już trzy instrumenty: organy
pozytywowe w kapeli Reinholda, organy pozytywowe w kapeli Wszystkich Świętych oraz
duże organy na wschodniej ścianie nawy głównej.
Spis treści
|
|
W latach od 1508 do 1510 zostały poprzez organmistrza Błażeja Lehmanna z
Budziszyna wybudowane nowe, duże organy.
Jednak zanim do tego doszło, Lehmann
zdemontował istniejące organy nawy głównej i umiejscowił je nad
wejściem do kaplicy Wszystkich Świętych. W ten sposób uzyskał
on miejsce na swoje duże, ukończone w 1510 roku, organy, które posiadały
1526 piszczałek. Istnieją wskazówki, że Lehmann wybudował organy
pozytywowe na wejściem do kaplicy św. Doroty, ale brak jest dalszych
informacji na ten temat.
Spis treści
|
|
Mistrz Hans Hauck z Chojnic, który najprawdopodobniej już od wyjazdu Lehmanna z
Gdańska w latach 1510/1511 pracował w Katedrze, otrzymał w roku 1522 zadanie
naprawy organów Lehmanna. Później Hauck wybudował również
organy na chórze na wejściem do zakrystii. Najprawdopodobniej Hauck był
proszony o złożenie oferty na naprawę organów Lehmanna, którą
to naprawę parafia uznała za zbyt drogą. Zakładano, że Lehmann wykona
tę pracę taniej, ale chciano również zadowolić Haucka, więc
zaproponowano mu budowę tego nowego instrumentu.
Spis treści
|
|
Lehmann przybył ponownie do Gdańska w roku 1523, aby naprawić własne, w
1510-ym roku wybudowane organy w nawie głównej oraz organy nad wejściem do
kaplicy Wszystkich Świętych. Poza tym zbudował on całkiem nowe organy nad
wejściem do kaplicy Reinholda. Przyjmuje się, że dla Lehmanna przyjazd do
Gdańsk tylko w celu naprawy organów nie był zbyt atrakcyjny. Z tego powodu
zaproponowano mu również budowę nowych organów, aby tę
podróż mu uatrakcyjnić.
Po ukończeniu budowy tegoż instrumentu
Bazylika Mariacka posiadała jednocześnie cztery organy, a jeśli wskazówki
o budowie instrumentu na kaplicą Doroty są prawdziwe, to było tych
instrumentów aż pięć.
Spis treści
|
|
Antoniusz z Budziszyna, prawdopodobnie syn Błażeja Lehmanna przeprowadził
renowację oraz rozbudowę organów nawy głównej, jak
również instrumentu nad wejściem do kaplicy Wszystkich Świętych.
Spis treści
|
|
W roku 1582 władze miasta Gdańska zapewniły sobie usługi organmistrza Juliusza
Anthoniego, który później, w związku z pochodzeniem z Frieslandu,
nazywany był Juliusz Antoniusz Friese. Friese, który poprzednio pracował w
roku 1575 w Hamburgu oraz w 1579 w Lubece, nawiązywał jednocześnie kontakty z
Gdańskiem i z Królewcem, ponieważ doszły go słuchy
, iż obydwa te miasta planują budowę olbrzymich organów.
W czasie swojego pobytu w Gdańsku w roku 1582 dowiedział się on, że
władze miasta Królewiec chcą mu powierzyć budowę organów w
Katedrze w Królewcu. Aby zapobiec wyjazdowi Friesena z miasta, nadano mu natychmiast
prawa mieszczańskie i dano do dyspozycji darmowe mieszkanie.
Gdańsk potrzebował wtedy mieszkającego na stałe w mieście organmistrza i
właśnie Friese był najlepszym kandydatem, ponieważ w czasie swoich
poprzednich prac w Hamburgu i Lubece miał już do czynienia z problem dużej
wilgotności powietrza, który występował również w Gdańsku.
Rada miejska Królewca nie była zbyt zadowolona z
postępowania władz Gdańska i bezskutecznie próbowała poprzez
pisma oraz osobiste interwencje nakłonić Friese’a do pracy w Królewcu.
Pierwszym zadaniem Friese’a w Gdańsku, była naprawa organów wybudowanych
w 1522 roku przez Haucka na chórze oraz rozbudowa instrumentu Lehmanna z 1524 roku nad
kaplicą Reinholda.
W czasie tych prac, Friese zdemontował pochodzące z roku 1510 organy nawy
głównej i w ten sposób uzyskane piszczałki oraz części
drewniane użył najprawdopodobniej do rozbudowy organów nad
kaplicą Reinholda.
Dyspozycja rganów nad kaplicą Reinholda z 1582 roku
Hauptwerk |
|
Rückpositiv |
|
Pedal |
| Gedackt |
16' |
|
Prinzipal |
8' |
|
Prinzipalbaß |
16' |
| Prinzipal |
8' |
|
Quintade |
8' |
|
Subbaß |
16' |
| Hohlflöte |
8' |
|
Hohlflöte |
8' |
|
Hohflöte |
8' |
| Oktave |
4' |
|
Oktave |
4' |
|
Quintade |
4' |
| Quinte |
3' |
|
Spielflöte |
4' |
|
Quinte |
3' |
| Sedezima |
2' |
|
Blockflöte |
4' |
|
Bauernpfeife |
2' |
| Glöckleinton |
1' |
|
Nasat |
3' |
|
Zimbel |
|
| Mixtur |
|
|
Superoktave |
2' |
|
Mixtur |
|
| |
|
|
Gemshorn |
2' |
|
Trompete |
8' |
| |
|
|
Zimbel |
|
|
Krummhorn |
8' |
| |
|
|
Mixtur |
|
|
Schalmei |
4' |
| |
|
|
Trompete |
8' |
|
Singend Cornett |
2' |
| |
|
|
Krummhorn |
8' |
|
|
|
| |
|
|
Singend Regal |
4' |
|
|
|
| |
|
|
Tremulant |
|
|
|
|
Wygląda na to, że Friese pomyślnie spełnił swoje zadanie, ponieważ
powierzono mu następnie wybudowanie nowych, dużo większych organów na
miejscu organów Lehmanna z 1510 roku w nawie głównej.
Friese zaprojektował instrument posiadający 53 rejestry oraz prospekt, który
został wykonany przez stolarza Stephena Kelcha oraz rzeźbiarza Leo Wiegka.
Prace nad budową tych organów zostały rozpoczęte w roku 1583.
Jeśli weźmie się pod uwagę, że budowa tego instrumentu trwała
tylko dwa lata, to należy przyjąć, iż Friese oraz jego uczeń
Johann Koppelmann mieli w tym czasie od ośmiu do dziesięciu pomocników.
Wszystkie piszczałki zostały prawdopodobnie wykonane z metalu, ponieważ drewno
nie było wówczas stosowanym materiałem na piszczałki.
W 1584 roku Friese rozpoczął montaż piszczałek. W czasie tej pracy
uległ on jednak śmiertelnemu wypadkowi.
Johann Koppelmann ukończył pracę swojego mistrza i 18 października 1585
roku oficjalnie oddał organy do użytku.
18 i 19 października rozpoczęto próby instrumentu, na które to
zostali również zaproszeni organiści z poza Gdańska. Jak
różne źródła podają było to wesołe przyjęcie,
ponieważ publiczność popijała wino i grała w kości.
Niejaki Cajus Schmiedlein z Hamburga tak oczarował publiczność swoją
grą, że został zaangażowany na stanowisku głównego organisty,
którą to posadę piastował aż do śmierci w roku 1611.
Po analizie różnych dokumentów oraz źródeł, Werner
Renkewitz oraz Jan Janca opracowali prawdopodobną rekonstrukcję dyspozycji tego
instrumentu.
Rekonstrukcja dyspozycji Wernera Renkewitza i Jana Jancy z 1585 roku
Oberwerk |
|
Rückpositiv |
|
Pedal Unten |
| Principal |
16' |
|
Principal |
8' |
|
Octava |
8' |
| Ged. Hohlflöte |
16' |
|
Ged. Hohlföte |
8' |
|
Gedackt |
8' |
| Quintadena |
16' |
|
Spielflöte |
8' |
|
Spitzquinte |
6' |
| Viol oder Octav |
8' |
|
Viol oder Octav |
4' |
|
Superpctava |
4' |
| Spielflöte |
8' |
|
Blockflöte |
4' |
|
Quintadena |
4' |
| Offenflöte |
8' |
|
Offenflöte |
4' |
|
Nachthorn |
2' |
| Quintadena |
8' |
|
Nasat |
3' |
|
Bauernpfeife |
1' |
| Viol oder Octav |
4' |
|
Sedecima |
2' |
|
Rauschpfeife |
3' & 2' |
| Spielflöte |
4' |
|
Gemshorn |
2' |
|
Mixtur |
9x |
| Sedecima |
2' |
|
Sifflöte |
1 1/3' |
|
Cymbel |
6x |
| Rauschpfeife |
3' & 2' |
|
Waldflöte |
1' |
|
Krummhorn |
8' |
| Cymbel |
6x |
|
Rauschpfeife |
3' & 2' |
|
Schalmay |
4' |
| Mixtur |
26x |
|
Cymbel |
5x |
|
Cornett |
2' |
| Tremulant |
|
|
Mixtur |
2x |
|
|
|
| |
|
|
Trompete |
8' |
|
Pedal Oben |
| Brustwerk |
|
Krummhorn |
8' |
|
Unterbaß |
32' |
| Gedackt |
8' |
|
Schalmay |
4' |
|
Unterbaß |
16' |
| Principal |
4' |
|
Halber Zink |
4' |
|
Posaune |
16' |
| Ged. Hohlflöte |
4' |
|
|
|
|
Trompete |
8' |
| Quintadena |
4' |
|
|
|
|
|
|
| Detzchen |
1 3/5' |
|
Zasięg klawiatury |
|
|
Zasięg klawiatury nożnej |
|
| Cymbel |
3x |
|
C, D, E - c3 |
|
|
C, D, E - d1 |
|
| Regal |
8' |
|
|
|
|
|
|
| Zink |
4' |
|
|
|
|
|
|
| Tremulant |
|
|
|
|
|
|
|
Bazując na zapiskach Michaela Praetoriusa Renkewitz i Janca potrafili zrekonstruować
również miksturę 26-krotną:
C = 8' - 5 1/3' - 4' - 2 2/3' - 2' -
1 1/3' - 1' - 2/3' - 1/2'
- 1/3' - 1/4' podwójnie obsadzone, z tego 1'
i 1/2' poczwórnie.
c = 10 2/3' - 8' - 5 1/3' - 4' -
2 2/3' - 2' - 1 1/3' - 1' -
2/3' - 1/2' podwójnie obsadzone, z tego
2', 1' i 1/2' poczwórnie.
c1 = 16' - 10 2/3' - 8' - 4' - 2 2/3' -
2' - 1 1/3' - 1' podwójnie obsadzone, z tego 8', 4', 2' i 1'
poczwórnie.
c2 = 21 1/3' - 16' - 10 2/3' -
8' - 5 1/3' - 4' - 2 2/3' - 2' podwójnie
obsadzone, z tego 16', 8', 4' i 2' poczwórnie.
Prospekt organów Friesena był zbudowany w renesansowym stylu holenderskim, z trzema
wieżami oraz polami pomiędzy nimi. Sekcja główna składała
się z wysokiej, wyposażonej w siedem piszczałek, wieży , do której
przylegały po obu stronach dwa poprzecznie podzielone segmenty, łącząc
ją z bocznymi wieżyczkami. Wszystkie te wieże bazowały na
dziesięciokątnej architekturze z krawędzią , leżącą z przodu.
Pozytyw, wbudowany w balustradę chóru był ukształtowany w ten sam
sposób. Wieże sekcji głównej były u góry zakończone
kopułami w kształcie korony, na których stały olbrzymie figury. Na
środkowej znajdował się Król David, a na bocznych , grające na
instrumentach Anioły.
Na środkowej wieży tylnego pozytywu stał Mojżesz, a na bocznych umieszczono
po jednym Aniele.
Piszczałki w całym prospekcie były ustawione na cokole, ułożonym
na krawędzi wież i łączących ich pól. W rejonach pod
wieżami, prospekt był udekorowany rzeźbionymi reliefami, a poniżej
pól, między wieżami - figurami stojącymi w niszach.
Każda boczna wieża posiadała na zewnętrznej stronie ozdobnie
wyrzeźbione uszy.
Spis treści
|
|
Następne informacje o pracach nad organami w Bazylice Mariackiej wskazują na rok
1616, w którym to syn Friesena, Merten Friese oraz Ägidius Schubbe, rozbudowali
organy Haucka z roku 1522 poprzez dodanie im sekcji pedału oraz klawiatury nożnej.
Spis treści
|
|
W roku 1652 podpisano umowę z organmistrzem Jerzym Nitrowskim dotyczącą
obszernych napraw organów Friesena. Nitrowski powrócił do Gdańska w
roku 1672, aby naprawić organy nad wejściem do kaplicy Reinholda.
W roku 1673 Jerzy Nitrowski i jego syn Andrzej przebudowali organy Friesena. Przy tej pracy
pomagał im niejaki Johann Balthasar Held, który został potem uczniem Arpa
Schnitgera.
Objętość wykonanych prac zawierała pełną renowację
wiatrownicy oraz wszystkich piszczałek. W ramach tej renowacji została
usunięta 26-o krotna mikstura z sekcji głównej.
Dyspozycja organów w nawie głównej po przebudowie poprzez Nitrowskiego w roku 1673
Oberwerk |
|
Rückpositiv |
|
Pedal |
| Principal |
16' |
|
Principal |
8' |
|
Unter-Satz |
32' |
| Hohlflöte |
16' |
|
Flöte |
8' |
|
Sub-Baß |
16' |
| Quintadena |
16' |
|
Spiel-Flöte |
8' |
|
Gedact |
16' |
| Octava |
8' |
|
Salicional |
8' |
|
Salicional |
16' |
| Salicional |
8' |
|
Quintadena |
8' |
|
Octava |
8' |
| Hohlflöte |
8' |
|
Octava |
4' |
|
Hohlflöte |
8' |
| Spiel-Flöte |
8' |
|
Wald-Flöte |
4' |
|
Quintadena |
8' |
| Octava |
4' |
|
Super-Ocatva |
2' |
|
Super-Octava |
4' |
| Offene Flöte |
4' |
|
Gemshorn |
2' |
|
Rausch-Quinta |
3' |
| Sedecima |
2' |
|
Quinta |
3' |
|
Bauer Flöte |
2' |
| Quinta 3 |
2' |
|
Nasat |
3' |
|
Sexta |
2' |
| Spitz Quinta |
1 1/2' |
|
Mixtur |
6x |
|
Mixtur |
11x |
| Mixtur |
11x |
|
Trommete |
8' |
|
Posaune |
16' |
| |
|
|
Krumhorn |
8' |
|
Trommete |
8' |
| |
|
|
halber Cornet |
8' |
|
Krumhorn |
8' |
| Brustwerk |
|
|
|
|
Schallmey |
4' |
| Principal |
4' |
|
|
|
|
Cornett |
2' |
| Gedact |
8' |
|
|
|
|
|
|
| Quintadena |
4' |
|
|
|
|
|
|
| Flöte |
2' |
|
|
|
|
|
|
| Schwiegel |
1' |
|
|
|
|
|
|
| Regal |
8' |
|
|
|
|
|
|
W roku 1683 Andrzej i Daniel Nitrowskcy dostali ponownie zadanie naprawy organów nad
wejściem do kaplicy Reinholda, które to organy w związku
częstotliwością koniecznych napraw, jak i dużych trudności z tym
związanych dostały przydomek „przeklęte“.
Spis treści
|
|
Prawdopodobnie w roku 1712 gdański organmistrz Andrzej Hilldebrandt przeprowadził
naprawę starego instrumentu nad wejściem do kaplicy Wszystkich Świętych
W 1727 roku Hildebrant podjął się zadania sporządzenia opisu stanu
technicznego organów Friesena, które potem w latach 1734 do 1735
wielokrotnie naprawiał.
Spis treści
|
|
Fryderyk Rudolf Dalitz jako następny przeprowadził w latach 1758 do 1760
naprawę organów Friesena.
Najprawdopodobniej była to naprawa główna wiatrownic, przy okazji
której przeniósł on kilka rejestrów w inne miejsce. Poza tym
zmienił on również nazwy niektórych rejestrów, tak więc
„nowe“ rejestry w dyspozycji Dalitza nie są na prawdę
nowymi rejestrami.
Przeprowadził on również naprawę główną a być
może zbudował całkiem na nowo, stół do grania, gdzie
również wymienił klawisze poszczególnych klawiaturach.
Do dzisiaj nie wiadomo, czy Dalitz również zbudował nowy prospekt, czy tylko
powymieniał uszkodzone części.
Różne źródła nie dają dostatecznych informacji, aby
stwierdzić, która z tych wersji jest prawdą, wręcz zaprzeczają one
same sobie.
Niektóre zapiski mówią o tym, że prospekt został zniszczony przez
szkodniki i w związku z tym musiał być wybudowany na nowo, inne natomiast
informują o różnych stylach rzeźbiarskich, co wskazywałoby na to,
iż prospekt był tylko naprawiany.
Jeśli Dalitz rzeczywiście kazał wybudować nowy prospekt, to należy
przyjąć, że został on zbudowany zarówno w formie jak i w
wielkości według oryginalnego prospektu organów Friesena.
Dyspozycja organów Dalitza z lat 1758/1760
Oberwerk |
|
Rückpositiv |
|
Pedal |
| Principal |
16' |
|
Principal |
8' |
|
Contra Baß |
32' |
| Quintadena |
16' |
|
Flauto |
8' |
|
Principal |
16' |
| Flaut Major |
16' |
|
Flaut allamande |
8' |
|
Subbaß |
16' |
| Octava |
8' |
|
Quintadöna |
8' |
|
Violone |
16' |
| Flaute |
8' |
|
Salicinal |
8' |
|
Quinta major |
10 2/3' |
| Viol di Gamba |
8' |
|
Fugare |
8' |
|
Octava |
8' |
| Octava |
4' |
|
Octave |
4' |
|
Flauto |
8' |
| Flaut |
4' |
|
Flaut Traversa |
4' |
|
Octava |
4' |
| Quinta |
3' |
|
Flaut amabile |
4' |
|
Quinta |
3' |
| Octava |
2' |
|
Quinta |
3' |
|
Flagolett |
1' |
| Mixtur |
11x |
|
Octava |
2' |
|
Sexquialter |
13/5' |
| Cimbel |
3x |
|
Mixtur |
9x |
|
Mixtur |
10x |
| Fagotto |
16' |
|
Dulcian |
16' |
|
Cimbel |
3x |
| Vox Humana |
8' |
|
Trompet |
8' |
|
Trombone |
32' |
| Campanetta |
|
|
Zincke |
8' |
|
Posaune |
16' |
| |
|
|
|
|
|
Tromba |
8' |
| Ober-Clavier |
|
Pomocowe rejestry |
|
Schalmey |
4' |
| Flaut |
8' |
|
Campanetta |
|
|
Cornetto |
2' |
| Principal |
4' |
|
Cimbel Stern |
|
|
|
|
| Quintadöna |
4' |
|
Timpani |
|
|
|
|
| Quinta |
3' |
|
Vocatur |
|
|
|
|
| Schwiegel |
1' |
|
Aperta |
|
|
|
|
| Regal |
8' |
|
Noli me tangere |
|
|
|
|
Spis treści
|
|
W latach 1777 i 1778 Dalitz rozebrał po kolei trzy instrumenty: organy z 1522 roku
znajdujące się na chórze, następnie organy z roku 1524 z nad wejścia
do kaplicy Reinholda oraz instrument z 1475 roku, umiejscowiony nad wejściem do kapeli
Wszystkich Świętych.
Miejsce uzyskane poprzez tę rozbiórkę na chórze wykorzystał,
aby tam zbudować całkowicie nowy instrument wraz z prospektem. Prospekt ten
składał się z pięciu wież, trzech dużych i dwóch
mniejszych, a wszystkie były połączone polami o kształcie falistym.
Na tych trzech najwyższych wieżach stały olbrzymie postacie Aniołów
z trąbkami które posiadały mechanizm umożliwiający poruszanie nimi.
Na niższych wieżach umieszczone były gwiazdy.
Prawdopodobna dyspozycja organów Dalitza na chórze.
Manuał |
|
Pedal |
| Bourdun |
16' |
|
Subbaß per forsch |
16' |
| Principal |
8' |
|
Principal Baß |
8' |
| Hohflöte |
8' |
|
Flöt gedackt |
8' |
| Flaut Travers (Disc.) |
8' |
|
Saliconal |
8' |
| Quintadöna |
8' |
|
Octava |
4' |
| Viol di Gamba |
8' |
|
Offne Flöt |
4' |
| Octava |
4' |
|
Octava |
2' |
| Flaut amabile |
4' |
|
Mixtur |
6x |
| Quinta |
3' |
|
Dulcian |
16' |
| Octava |
2' |
|
Trompet |
8' |
| Waldflöte |
2' |
|
|
|
| Mixtur |
5x |
|
|
|
| Trompet (Bas disc.) |
8' |
|
Cimbelsterne, Tremulant, |
|
| |
|
|
zawór główny, Calcant, 4 Miechy |
|
| Zasięg klawiatury |
|
|
Zasięg klawiatury nożnej |
|
| C - d3 |
|
|
C - d1 |
|
Spis treści
|
|
Ten stan trwał aż do 1869 roku, kiedy to zostały przeprowadzone następne prace w
Katedrze Mariackiej. W tym właśnie roku, niejaki Carl Schuricht naprawił
organy Friese-Dalitz’a i zmienił jednocześnie Flageolett 1’ w pedale na
rejestr 2’.
Spis treści
|
|
Firma Augusta Terletzkiego z Elbląga dokonała w roku 1891 poważnej przebudowy
instrumentu Friese-Darlitz.
Terletzki wbudował całkowicie nowy instrument z trakturą pneumatyczną w
istniejący prospekt. Widoczne piszczałki w pozytywie tylnym zostały
odłączone, a pozostałe jak i wszystkie piszczałki z sekcji przedniej
zostały kompletnie usunięte, tak więc obudowy te stały puste.
Organy Terletzkiego posiadały 56 rejestrów i poprzez wyposażenie ich w
więcej tonów podstawowych, a mniej wysokostopowych, zostały one
swoim brzmieniem lepiej dopasowane do ówczesnego stylu romantycznego.
Spis treści
|
|
Krótko po pracach Terletzkiego zostały przez gdańszczanina Otto Heinrichdorfa
przebudowane organy na chórze, poprzez dodanie im drugiej klawiatury jak i traktury
pneumatycznej. Wydajność miechów została podwyższona, aby
zaspokoić potrzeby drugiej klawiatury. Również intonacja została
poważnie zmieniona.
W skutek niedbałej konserwacji w następnych latach, instrument ten szybko
podupadł.
Spis treści
|
|
Josef Goebel zmienił intonację organów w nawie głównej poprzez
rozszerzenie wysokostopowych tonów i w ten sposób oddalił ich brzmienie od
stylu romantycznego.
Spis treści
|
|
W roku 1935 Lubecka firma Emanuela Kempera rozpoczęła przebudowę organów
nawy głównej, w ramach której, uruchomiono ponownie nieczynne
piszczałki w prospekcie pozytywu tylnego, jak i zainstalowano nowe piszczałki w
pustych obudowach tegoż pozytywu oraz w sekcji przedniej. Wykorzystano przy tym
niektóre wiatrownice i piszczałki Terletzkiego.
Kemper wyposażył organy w 88 rejestrów o nowo-barokowym brzmieniu. W 1938 roku
Kemper rozpoczął demontaż piszczałek z organów na chórze.
Następnie zbudował tam całkiem nowy instrument o 32 rejestrach i
dwóch klawiaturach oraz klawiaturze nożnej, wbudowując to wszystko w prospekt
organów Dalitza. Również i ten instrument posiadał brzmienie
nowo-barokowe.
Organy te zostały połączone kablem elektrycznym z głównymi organami
i w ten sposób można było na nich grać również z klawiatury
organów nawy głównej.
Obydwa te instrumenty posiadały więc 120 rejestrów i 8176 piszczałek.
Powstał w ten sposób największy instrument w
rejonie Bałtyckim, co ściągało licznych słuchaczy na organizowane
koncerty.
Spis treści
|
|
Jak wiele innych zabytków również i te dwa instrumenty padły
ofiarą II Wojny Światowej.
Instrument z nawy głównej, który bardzo długo znany był jako
największe i najlepsze organy w zasięgu Bałtyku, spłonął prawie
całkowicie podczas pożaru w marcu 1945 roku i tylko mniej więcej jedna trzecia
samego prospektu ocalała. Organy na chórze zostały całkowicie zniszczone.
W roku 1961 żyjący w Stanach Zjednoczonych Polacy podarowali Bazylice Mariackiej
duże, elektryczne organy, które zostały umiejscowione na chórze, nad
wejściem do zakrystii. Dalekowzrocznie patrząc, ani sam instrument, ani jego
umiejscowienie, nie mogłyby zaspokoić ambicji, tej tak ważnej bazyliki.
Spis treści
|
|
Prospekt organów św. Jana, wybudowany w latach 1625 do 1629 przez syna Friesena
– Mertena Friese, w cudowny sposób przetrwał wojnę bez większych
uszkodzeń, i został przekazany Kościołowi Mariackiemu do odbudowy
organów poprzez ówczesnego głównego konserwatora zabytków
miasta Gdańska, mgr Mirosława Zeidlera.
W tym samym czasie, urodzony w Gdańsku, a mieszkający we Frankfurcie nad Menem lekarz
Otto Kulcke, założył stowarzyszenie odbudowy organów
Kościoła Mariackiego, aby zdobyć na to przedsięwzięcie potrzebne
pieniądze. Odbudowa tego instrumentu stała się więc wspólnym
polsko-niemieckim projektem.
Strona polska miała odrestaurować prospekt organów św. Jana i
umieścić go na wschodniej strony nawy głównej, na nowo odbudowanym
chórze. Ponieważ około 90% snycerki przetrwało bez uszkodzeń
wojnę i późniejsze składowanie, więc i wkład pracy w
restaurację nie był zbyt duży.
Strona niemiecka zobowiązała się do budowy oraz instalacji samego instrumentu.
Do tego zadania wybrano firmę braci Harry i Guntram Hilldebrand z Isernhagen koło
Hannoweru.
Jako główny cel postawiono sobie uzyskanie autentycznego głosu
organów Freisena. Przy współpracy z wyśmienitym znawcą
organów Helmuta Wintera został opracowany wzór dyspozycji, który
bazował na renesansowej dyspozycji instrumentu z 1629 roku.
Organmistrzowie dokonali pomiarów wnętrza Katedry Mariackiej pod względem
akustycznym dochodząc do wniosku, iż niskie dźwięki są poprzez
wnętrze Katedry wzmacniane, natomiast wysokie, wyciszane. W związku z tym
rejestry pryncypał i główny zostały wyposażone powyżej
c’ w podwójną ilość piszczałek. Sam instrument został
wyposażony w całkowicie mechaniczną trakturę jak i wiatrownice
klapowo-zasuwowe.
Charakterystyka dźwięków została uzyskana poprzez mechaniczną
obróbkę piszczałek młotkiem, oraz obcięcie ich do potrzebnej
wysokości. Ujścia piszczałek rejestrów krytych zostały zalutowane
a piszczałek językowych wykonane według północno niemieckiej
szkoły Fritsch-Strrwangen-Schule z 17-o wieku.
Dopływ powietrza zapewniają, również oparte na historycznych wzorcach,
miechy w formie klinowej, oraz elektryczna dmuchawa, które wytwarzają odpowiednie
ciśnienie.
Z oryginalnego instrumentu Mertena Friesena ocalały piszczałki prospektowe, tak
więc prawie kompletny rejestr Prinzipal 16’ z sekcji głównej oraz
Prinzipal 8* z pozytywu tylnego. Jedynie 7 największych piszczałek z sekcji
(Prinzipal 16’) musiano wykonać na nowo.
Już w sierpniu 1983 roku firma braci Hidebrand ukończyła pierwszy etap
budowy organów, oddając do eksploatacji instrument, posiadający 25
rejestrów.
Pozostałe prace zostały wykonane w następnych miesiącach. 28 sierpnia
1985 roku punktualnie o godzinie 12:00 został oddany do użytku pełny instrument
posiadający 46 rejestrów podzielonych na trzy klawiatury oraz klawiaturę
nożną.
Dyspozycja organów Hillebrandta z 1985 roku
Brustwerk |
|
Hauptwerk |
| 26 |
Gedackt |
8' |
|
8 |
Prinzipal |
16' |
| 21 |
Traversflöte |
8' |
|
38 |
Oktave |
8' |
| 27 |
Prinzipal |
4' |
|
39 |
Hohlflöte |
8' |
| 22 |
Gedackt |
4' |
|
9 |
Spillpfeife |
8' |
| 28 |
Spitzflöte |
2' |
|
10 |
Oktave |
4' |
| 23 |
Terz |
1 3/5' |
|
40 |
Spillflöte |
4' |
| 29 |
Quinte |
1 1/3' |
|
11 |
Quinte |
2 2/3' |
| 24 |
Sifflöte |
1' |
|
12 |
Oktave |
2' |
| 25 |
Regal |
8' |
|
41 |
Sesquialtera |
2x |
| 30 |
Schalmey |
4' |
|
42 |
Mixtur |
7x |
| |
|
|
|
13 |
Trompete |
16' |
| |
|
|
|
|
|
|
Rückpositiv |
|
Pedal |
| 15 |
Prinzipal |
8' |
|
1 |
Prinzipal |
16' |
| 16 |
Gedackt |
8' |
|
44 |
Subbas |
16' |
| 31 |
Quintadena |
8' |
|
2 |
Oktave |
8' |
| 17 |
Oktave |
4' |
|
45 |
Gedackt |
8' |
| 32 |
Rohrflöte |
4' |
|
46 |
Quinte |
5 1/3' |
| 18 |
Nasat |
2 2/3' |
|
3 |
Oktave |
4' |
| 19 |
Okatve |
2' |
|
47 |
Quintade |
4' |
| 33 |
Waldflöte |
2' |
|
48 |
Bauernflöte |
1' |
| 20 |
Scharff |
5x |
|
4 |
Mixtur |
5x |
| 34 |
Zimbel |
4x |
|
49 |
Posaune |
32' |
| 35 |
Trompete |
8' |
|
5 |
Posaune |
16' |
| 36 |
Dulcian |
8' |
|
50 |
Trompete |
8' |
| |
|
|
|
6 |
Cornett |
4' |
| |
|
|
|
|
|
|
Pomece gry |
| 7 |
Rp/Ped. |
|
|
51 |
Hw/Ped. |
|
| 14 |
Rp/Hw |
|
|
T1 |
Tremulant |
|
| 37 |
Zimbelstern |
|
|
T2 |
Tremulant-Rp |
|
| 43 |
Bw/Hw |
|
|
|
|
|
| |
|
|
|
|
|
|
| Zasięg klawiatury: |
|
|
Zasięg klawiatury nożnej: |
|
| C, D - d3 |
|
|
C - f1 |
|
Rozkład ułożenia rejestrćw
Ped |
Hw |
Rp |
Bw |
|
Bw |
Rp |
Hw |
Ped |
|
8 |
|
|
|
|
|
37 |
|
1 |
|
|
|
|
|
|
|
44 |
|
9 |
|
|
|
|
|
38 |
|
2 |
|
15 |
|
|
|
31 |
|
45 |
|
10 |
|
21 |
|
26 |
|
39 |
|
3 |
|
16 |
|
|
|
32 |
|
46 |
|
11 |
|
22 |
|
27 |
|
40 |
|
4 |
|
17 |
|
|
|
33 |
|
47 |
|
12 |
|
23 |
|
28 |
|
41 |
|
5 |
|
18 |
|
|
|
34 |
|
48 |
|
13 |
|
24 |
|
29 |
|
42 |
|
6 |
|
19 |
|
|
|
35 |
|
49 |
|
14 |
|
25 |
Manuał 3 |
30 |
|
43 |
|
7 |
|
20 |
|
Manuał 2 |
|
36 |
|
50 |
|
|
|
T2 |
Manuał I |
T1 |
|
51 |
|
Zgodnie z tradycją budowy organów, pryncypałowe rejestry sekcji
głównej oraz pozytywu brzmią wyraźnie inaczej.
Prinzipal 16’ w sekcji głównej jest wykonany ze stopu cynowo-ołowiowego.
W przeciwieństwie do tego Prinzipal 16’ w klawiaturze nożnej jest wykonany z
drzewa, co powoduje, iż oba te rejestry mają odmienną charakterystykę
dźwięku.
Siedmiokrotna mikstura sekcji głównej i czterokrotny Zimbel w pozytywie tylnym
powtarzają w odstępie oktawowym każdy dźwięk C. Pięciokrotny
rejestr Schaff w pozytywie tylnym powtarza w odstępie kwintowym dźwięki C i G.
Organy posiadają równomierny strój o podstawie a1= 440 HZ. Ciśnienie
wytwarzane przez wiatrownicę wynosi 88mm słupa wody.
Istnieje pewna nieplanowana ciekawostka dotycząca dwóch 8’ fletów z
drugiego manuału (sekcja główna): Hohlpfeife 8’ i Spielpfeife 8’.
Grane osobno, brzmią te rejestry jako 8 stopowe. Jeśli są one jednak grane
jednocześnie, to w związku z nakładaniem się fal dźwiękowych,
brzmią one dla słuchacza jako rejestry 4 stopowe.
Poza koniecznym strojeniem tegoż instrumentu, nie musiały być dotychczas
wykonywane żadne naprawy.
Zapytany o specyficzną charakterystykę organów Katedry Mariackiej, prof.
Bogusław Grabowski, główny organista w katedrze od 1985 roku odpowiedział
mi, że instrument ten nie ma żadnych słabostek ani ujemnych
właściwości. Jest to pod tym względem fantastyczny instrument.
Za szczególnie godne podkreślenia prof. Grabowski uważa
wspaniałą intonację tego instrumentu. Jest on również zafascynowany
użytymi przez braci Hillebrand menzurami, zestawieniem mikstur oraz sposobem, w jaki ze
sobą współgrają poszczególne rejestry.
Zapytany o „płuca” organów bazyliki mariackiej, prof. Grabowski
przypomina sobie sytuację, w której pewien student w czasie swojego egzaminu
grał dzieło Maxa Regera używając wszystkich rejestrów. Wtedy to
zabrakł organom na chwilkę „tchu”. Poza tym jednym przypadkiem nie
było więcej problemów z miechami.
Na zakończenie chciałbym w tym miejscu zacytować prośbę pana dr.
Otto Kulcke dotyczącą tychże organów:
„Bardzo prosimy przyszłe pokolenia, zachować je w ten sposób, jak
zostały one zaprojektowane i nie zmieniać ich ani poprzez nieodpowiednią
konserwację, ani przez ‘unowocześnienie’ dyspozycji lub mechaniki, tylko
pozostawić je w swojej charakterystyce i niepowtarzalności”.
2004.05.09
Spis treści
|
|
|
